Кара-Бургөн айыл аймагынын 2026-жылга карата жайыттарды
пайдалануу планы жөнүндө
Кыргыз Республикасынын «Жайыттар жөнүндө» Мыйзамына, «Жергиликтүү мамлекеттик администрация жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жөнүндө» Мыйзамына, «Ченемдик укуктук актылар жөнүндө» Мыйзамына ылайык, Кара-Бүргөн айылдык кеңеши ТОКТОМ КЫЛАТ:
Төрага __________________________________
Кара-Бүргөн айыл аймагынын
жергиликтүү кеңешинин
депутаттарынын________
сессиясында_________
2026-жылдын “ ”_____________
________________
ЖАЙЫТТАРДЫ АР ЖЫЛДЫК ПАЙДАЛАНУУ БОЮНЧА ПЛАНЫ
2026-ЖЫЛГА КАРАТА
2026-жыл Кара-Бүргөн .
Максаты: Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана туруктуу пайдаланууну камсыз кылуу, климаттык өзгөрүүлөрдүн терс таасирин азайтуу, ошондой эле жергиликтүү жамааттардын жашоо сапатын жакшыртуу.
Милдети: Экологиялык туруктуулукту камсыздоого, ресурстарды сарамжалдуу пайдаланууга жана климаттык өзгөрүүлөргө адаптациялык чараларды ишке ашырууга багытталган интеграцияланган аракеттерди иштеп чыгуу жана ишке ашыруу.
Бул план - климаттык өзгөрүүлөрдүн таасирин азайтуу жана табигый ресурстарды натыйжалуу башкаруу үчүн жыл ичи аткарылуучу иш-чараларды аныктайт.
1-таблица.
|
Багыт |
Иш-чаралар |
Максаты |
Күтүлгөн натыйжа |
Мөөнөтү |
|
Айыл чарба багытындагы жер ресурстарын башкаруу |
Жердин сапатын баалоо жана инвентаризациялоо |
Айыл чарба жерлерин натыйжалуу пайдалануу |
Түшүмдүүлүк артат жана жердин деградациясы азайтылат |
2026-жыл |
|
|
Органикалык жер семирткичтерди жана заманбап технологияларды киргизүү |
Өндүрүмдүүлүктү жана экологиялык туруктуулукту жакшыртуу |
Экологиялык таза азыктар көбөйөт |
20256-жыл |
|
Мал чарбасын башкаруу |
Малдын санын жана сапатын инвентаризациялоо |
Мал чарбачылыгынын эффективдүүлүгүн жогорулатуу |
Малдын сапаты жана сандык көрсөткүчтөрү жакшыртылат |
2026-жыл |
|
Суу ресурстарын башкаруу |
Сугат системаларын жаңылоо жана реконструкциялоо |
Суунун жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу жана үнөмдөө |
Айыл чарба өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу |
2026-жыл |
|
Жайыттарды башкаруу |
Жайыттарды калыбына келтирүү жана эффективдүү башкаруу системаларын киргизүү |
Жайыттардын деградациясын азайтуу жана мал чарбачылыгынын натыйжалуулугун жогорулатуу |
Жайыттар жакшыртылат жана жайыттардын туруктуулугу камсыздалат |
2026-жыл |
|
Токой ресурстарын башкаруу |
Токойлорду инвентаризациялоо жана мыйзамсыз кыюуну алдын алуу |
Токой аянтын жана сапатын сактоо |
Био ар түрдүүлүк жана экологиялык тең салмактуулук сакталат |
2026-жыл |
|
|
Жаңы токойлорду отургузуу жана деградацияланган аянттарды калыбына келтирүү |
Климаттык өзгөрүүлөргө туруктуулукту камсыздоо |
Көмүртек сиңирүүчү аянттар көбөйөт |
2026-жыл |
|
Климаттык өзгөрүүлөргө ыңгайлашуу |
Кургакчылыкка жана суукка туруктуу өсүмдүктөрдү өстүрүү |
Айыл чарба туруктуулугун жогорулатуу |
Климаттык факторлордун таасири азайтылат |
2026-жыл |
|
Экологиялык туруктуулукту камсыздоо |
Органикалык айыл чарбаны өнүктүрүү |
Экологиялык таза продукция өндүрүү |
Органикалык продукциянын көлөмү жана сапаты жогорулайт |
2026-жыл |
|
Билим берүү жана маалымдуулук |
Жергиликтүү жамааттарды жана фермерлерди окутуу |
Ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу боюнча билим берүү |
Фермерлердин жана жамааттардын маалымдуулугу жогорулайт |
2026-жыл |
|
|
Климаттык өзгөрүүлөр жөнүндө маалымат кампанияларын уюштуруу |
Коомчулуктун климаттык маселелерге сезимталдуулугун жогорулатуу |
Калктын климатка ыңгайлашуу жөндөмдүүлүгү жогорулайт |
2026-жыл |
Фокус-топтордо аныкталган көйгөйлөрдүн приоритеттештирүү жана кичидолбоорлорду алдын ала тандоо боюнча ОГУЛдун жыйналыштары өткөрүлүп, бул жылы ишке ашырылуучу кичидолбоорлордун болжолдуу бюджети аныкталган. Кичидолбоорлорду ишке ашыруу үчүн каржылоо булактары аныкталып, айылдык кеңештин сессиясында бекитилген.
2-таблица.
|
№ |
Чакан долбоорлордун аталышы |
Жайгашкан жери |
Жалпы сумма, миң.сом |
Каржылоо булактары, миң.сом |
||
|
МИ |
Башка булактар (ӨФ, ОКӨФ, долбоор) |
Башка (демөөрчү, жамаат) |
||||
|
|
|||||
|
1 |
Жайыттарга мониторинг жүргүзүү |
Жаздоо-жайлоо |
7,0 |
7,0 |
0 |
0 |
|
2 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
1 |
Жайыт көпүрөлөрүн калыбына келтирүү |
Арпа |
150000 |
150000, |
0 |
0 |
|
2 |
Каптаж кылып суу чыгаруу |
Үч-Дөбө,Саз-Булак,Жан-Чукур,Шор-Булак |
7500000 |
300000 |
7200000 |
|
|
|
|
|||||
|
3 |
Туура-Суу жайлоосун чек араны тозуу |
|
100000 |
40000 |
700000 |
|
|
|
Жалпы: |
|
|
|
|
|
Жайыттарды эффективдүү пайдалануу үчүн жайыттарга көчүп конуу графигин так сактоо милдеттүү болуп эсептелет. Себеби, жаздоо жайыттарына малдарды эрте жайылса, анда чөп көтөрүлбөстөн малдын туягы тебелеп, жайытты талкалап салат. Ал эми, жайлоолорго бирдей убакытта көчүү талап кылынат. Анткени, биринчи көчүп барган жайыт пайдалануучулар өздөрүнүн конушуна жеткенге чейин, башка жайыттарга бир топ күн отуруп, талкалап, анан көчүп кеткен учурлар көп катталууда. Ошондуктан, төмөндөгү көчүп конуу графигин ар бир жайыт пайдалануучу так сактоого милдеттүү.
3-таблица.
|
№ |
сезону |
мал жаюу мезгили |
жайыт |
күндөрдүн саны |
эскертүү |
|
1 |
Жаз |
01-апрель-20-май |
жаздоо |
50 |
Жаздан кышка чейин мал жайыттарга жана жайыттардан башка айыл чарба жерлерине багылат. Жайыттын жалпы узактыгы орточо 245 күн. |
|
2 |
Жай |
20-май- 10-октябрь |
жайлоо |
125 |
|
|
3 |
Күз |
1-октятябрь- 20-ноябрь |
күздөө |
70 |
Мал жаюу мезгили жыл сайын климатка жараша болот. Жаз эрте келсе, жаздоо жайытынын күнгөй тарабы 15-марттан, ал эми тескей тарабындагы жайыттарды 10-апрелден баштап пайдалана башташат. Ал эми, жаз кеч келген жылдары, жайытка 10-15 күн кеч чыгышат.
Жайлоо жайытына май айынын аягынан июнь айынын башына чейин көчүп башташат. Жайлоодон 1-Октябрга чейин көчүп келишет.
Күздөө жайытын, биринчи кар жааганга чейин пайдаланышат.
Жайыт пайдалануучулар жайытка чыгаардан мурда, жайыт билетин алууга милдеттүү. Жайыт акысын төлөгөн жайыт пайдалануучуларга, жайыт аталышы, контуру көрсөтүлгөн жайыт билети берилет.
2025-жылга жайыт билети берилген жайыт пайдалануучулардын тизмеси, №1 тиркемеде.
Жайыттын абалына мониторинг жана баалоо (мындан ары- МжБ) ар бир сезондо, жайыттагы өсүмдүктөрдүн максималдуу өсүү убагында өткөрүлүшү керек.
Бир нече жыл удаа мал жаюу графигине көзөмөл жасоо, жайыттардын абалына мониторинг жана баалоо, айыл өкмөтүнүн жайыттарды башкаруу жана пайдалануу боюнча чечим кабыл алууга эң негизги маалымат булагы, инструменти болуп саналат.
4-таблица.
|
Мониторинг жана баалоо жүргүзүлүүчү жайыт участокторунун аталыштары |
График |
Болжолдуу баасы |
Ким жооптуу |
|
Жаздоо, күздөө |
|
|
|
|
Кайраакы,Бос-Талаа,Бош-Бешик,Үч-Дөбө,Сары-Бел |
апрель |
5000 |
ОГУУЛ тобу |
|
Жайлоо |
|
|
|
|
Арпа |
июнь |
5000 |
ОГУУЛ тобу |
|
Жалпы суммасы: |
|
10000 |
|
Киришүү
Ак-Чий айыл округунун жайыт пайдалануучулар бирикмеси тарабынан жакынкы төрт жылдык мезгилге иштелип чыккан жайыт пайдалануунун жаматтык планы ушул ЖК караштуу жайыт участкаларын жакшыртуунун перспективдуу иш пландарын иш жүзүнө ашырууну карап чыгат.
Жайыттарды башкаруу планы атайын түзүлгөн жумушчу тобу тарабынан даярдалып, жайыт пайдалануучулардын талкуусунан өткөн. Дүйшөөналы уулу Акыл муниципалдык ишкананын жетекчиси,Турумбеков Шайырбек- жайыт комитетинин адиси, ЖК бухгалтери болуп иштелип.
Ак-Талаа районуна караштуу Кара-Бургон, Ак-Чий айыл округунун териториясында жайгашып бүтүндөй Кара-Бургон, Ак-Чий округунун территориясында иш жүргүзөт.
“Кадан-Майстан муниципалдык ишканасынын коммерциялык эмес уюм болуп эсептелет, анан уюштуруу-укуктук формасы аймактык коомдук өз алдынча башкаруу органы болуп саналат. мамлекеттик каттоодон өткөн учурдан тартып өз иштерин жүргүзүү боюнча юридикалык статусуна, укугуна жана милдеттерине ээ болот жана соттордо доогер,жооп берүүчү катары чыгат.”Кадаң-Майстан аталышы түшүрүлгөн мөөрү, кыргыз жана орус тилдеринде штампы, эсептик, жана башка банктык эсептер бар. ЖПБ юридикалык адреси: Кыргыз Республикасы, Нарын облусу, Ак-Талаа району, Ак-Чий айылы. Ч.Секиев көч №40.
Ак-Чий А/О территориясынын табигый шарттары жана өзгөчөлүктөрү:
Жайгашкан жери
Кара-Бургон АА. Нарын облусунун Ак-Талаа районунун курамына кирет, райондун борборунан 12км. Аралыкта жайгашкан.Ак-Чий АА. Түштүк жагы Баетов айылынын Кара –Суу жайлоосу менен чектеш,түндүк жагы Үгүт айылы менен чектеш, батыш тарабы Кара Бүргөн АА. Менен чектеш.Дениз денгээлинен 2005м. Бийиктикте жайгашкан.
Айыл аймагынын курамына кирген айылдар:Кара-Бургон, Ак-Чий, Жаны Тилек.
Климаты
Кара-Бургон,Ак-Чий а/о териториясынын климаттык шарты кескин континенталдык, бийик тоолуу аймакка кирет: Дыйканчылык зонасы, адыр-сырт зонасы жана тоолуу зонадан турат. Жалпысынан а/о территориясы тоолуу аймакка кирип, мал чарбасына ынгайлуу. Жаан-чачындардынөлчөмдөрү негизинен кыш, жаз, күз мезгилдерине көбүүрөөк болуп,орточо жылдык жаан чачын 220-280 мм.ди түзөт.Жайы ысык, кышы мээлуун суук болуп, кыш мезгили ноябрдан апрелге чейин созулат. Кышкы эн суук мезгилде абанын температурасы -30-35 градусту тузот, тоолу зоналарда жаан-чачындардын өлчөмү ылдыйкы зоналарга салыштырмалуу жогору, бул болсо жайкы мал багууга шарттарды түзөт.
Топурак
Кара-Бургон айылдык округунун жайыттарынын кунгөй жерлеринин, кыштоолорунун топурагы сары топурактуу жана шагылдуу келет. Жайлоолорунун жана жаздоо, куздоо жайыттары сары топурактуу келип, аска зоолорду этектеп жайгашкан.
Гидрология
Кара-Бургон а/о териториясынан агып өтүүчү негизги суулар, туштук тарабынан Жаман-Даван суусу,Мыкаачынын суусу жана Чегиртке арыктын суусу .Негизги суу, тоо башындагы мөнгүлөрдүн эрүүсүнөн жана өзөндөрдөн агып чыккан булак сууларынан башталат. Дыйканчылыкка Жаман-Даван,Чегиртке арыктын суусу,ал эми малдарды сугарганга Мыкаачынын суусу пайдаланылат.
Жайыттарда жана жайкы жайлоолордо колоттордон аккан булак сууларынан, малдарды суугарууда пайдаланылат.
1.1.АЙЫЛ АЙМАГЫ ЖАНА ТОКОЙ ЧАРБАСЫ ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТ
Нарын облусунун Ак-Талаа районундагы Кара-Бүргөн айыл аймагы, Кара-Бүргөн, Ак-Чий , Жаңы-Тилек айыл аймактарынын базасында уюштурулган.
Кара-Бүргөн айыл аймагы деңиз деңгээлинен 1800-2300 метрге чейин бийиктикте жайгашкан. Айыл аймагы түндүгүнөн, түштүгүнөн, чыгышынан, батышынан Ала-Буга, Баетов аймактары менен чектешет.
Айыл аймагындагы климат, июнда абанын орточо температурасы 30°С, августта 35°C. Эң суук күндөр январь айда 35°Cден - 40°Cге чейин болот. Аймакта эң ысык аба ырайы июль ай. Жаан-чачындын саны 200-300 мм.
Айыл аймагы үч айылдан турат. Кара-Бүргөн А/Анын административдик борбору Ак-Чий айылы.
Айыл аймагынын калкынын саны 2026-жылдын 1-январына карата 3324 киши, кожолуктардын саны 568.
Тургундардын негизги киреше булагы айыл чарбасы, мал чарбачылыгы жана соода сатык. Айыл аймагынын тургундарынын 49,7%ы мал чарбачылыгында, 50%ы дыйканчылыкта 0,2%ы, соода сатык менен 0,1%ы башка тармактарда эмгектенишет.
Аймакта Жаман-Даван, Ала-Буга, Мыкаачы суусу, Ача суусу, Каракол, Шатырак, Арал суулары жана мал суу ичүүчү жайлар бар.
1.2.МУНИЦИПАЛДЫК ИШКАНА ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТ
Кара-Бүргөн айыл аймагынын алдында 2023-жылы август айында Кадаң-Майстан муниципалдык ишканасы уюштурулган. Ишканада жалпы 4 адам эмгектенет. Ирригация системаларын, ичичүү суу менен камсыздоо, таштанды чыгаруу, жайыттарды комплекстүү башкарууну жана өнүктүрүүнү уюштуруу боюнча пилоттук долбоорунун негизинде иш алып барышат. Жалпы бюджети 2 018 200 сомду түзөт. Анын ичинен жайыт акыдан чогулган каражат 743 600 сом, 36% түзөт. Анын ичинен жайыттарды башкарууга жана пайдаланууга 65% жумшалат.
Жайыт акы – КР Өкмөтүнүн 2009-жылдын 19-июнундагы №386 токтому менен бекитилген жана КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 7-июнундагы №307 токтомунун редакциясына ылайык “Жайыттарды пайдалануу үчүн акы белгилөө тартиби жөнүндө” типтүү Жобого ылайык аныкталат жана айылдык кеңеш тарабынан бекитилет.
6-таблица.
|
Жайыттарга мал жайып пайдалангандыгы үчүн төлөм |
||||
|
№ |
Малдын түрү |
Саны |
1 башка, жайыт акы |
Жылга, жалпы суммасы |
|
1. |
ИММ |
2420 |
100 |
242000 |
|
2. |
Кой, эчки |
13294 |
20 |
265880 |
|
3. |
Жылкы |
2173 |
100 |
217300 |
|
4. |
Топоз |
21 |
100 |
21000 |
|
Бардыгы: |
|
|
751180 |
|
|
Жайыттарды башка максаттарда пайдалангандыгы үчүн төлөм |
||||
|
№ |
Түрү |
Аянты, га |
төлөм, сом/га |
Жылга, жалпы суммасы |
|
1 |
“Нур-Телеком,Альфа-Телком Вилиан |
0,22 сотих |
25000 |
290000 |
|
2 |
Чөп чабынды жайыт жеринен |
60 |
2000 |
120000 |
|
|
Бардыгы: |
|
|
410000 |
|
|
Жалпы: |
|
|
1161180 |
Бюджет
I. Киреше бөлүгү
|
Киреше булактары |
Жалпы сумма |
|
Жайыт пайдалануудан түшкөн кирешелер |
|
|
Жайыттарды башка максаттарга пайдалануудан түшкөн каражаттар |
|
|
Жайытты чөп орок катары пайдалануудан |
|
|
Бардыгы: |
|
II. Чыгаша бөлүгү
|
№ |
Чыгымдардын статьялары |
бардыгы (сом) |
анын ичинен |
|||
|
I |
II |
III |
IV |
|||
|
1 |
Эмгек акы |
180 000 |
45 000 |
45 000 |
45 000 |
45 000 |
|
2 |
Соц.фондго төлөм |
|
|
|
|
|
|
3 |
Канцелярдык чыгымдарга |
12 000 |
3 000 |
3 000 |
3 000 |
3 000 |
|
4 |
Мобилдик куут пунктун уюштуруу |
|
0 |
|
|
|
|
5 |
Көпүрөнү калыбына келтирүү жолдорду оңдоо |
250000 |
0 |
150000 |
100000 |
0 |
|
6 |
Жайыттарга мониторинг жана баалоо жүргүзүү үчүн |
10000 |
|
5000 |
5000 |
|
|
7 |
Ар түрдүү чыгымдар |
20 000 |
5 000 |
5 000 |
5 000 |
5 000 |
|
|
Бардыгы: |
|
|
|
|
|
Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы – айылдык Кеңеш тарабынан бекитилгенден кийин бардык жайыт пайдалануучулар тарабынан милдеттүү түрдө аткарылат. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жаюунун жана пайдалануунун белгиленген режимин бузгандыгы үчүн укуктук жол-жоболорго ылайык административдик жоопкерчиликке тартылышы мүмкүн. Тиешелүү айылдык аймактын чегинде зарыл болгон жол-жоболорду ишке ашырууга негиз түзүү максатында жайыттарды пайдалануунун режими айылдык Кеңештин сессиясында бекитилет.
- Жайыт сезону 15-апрелден башталат (күнү жана айы).
- Жайыт сезону 10-ноябрдан аяктайт.
- Жайлоолорго көчүрүү 20-майдан, 10-июнга чейин .
- Жайлоолордон көчүп келүү 20-августтан 1-октябрга чейин.
ИММ–2420;Жылкы 2173 кой, эчки 13294
Жайыт акы төлөөнүн мөөнөттөрү
Жайыт билети үчүн:
50% - 15-апрелден кечиктирилбестен;
50% - 1-ноябрдан кечиктирилбестен;
Жайытты башка максатка пайдаланган учурда:
Эс алууну жана туризмди уюштургандар үчүн -
50% - келишим түзүлөөрү менен;
50% - келишим түзүлгөндөн 3 ай аралыгында;
Жайыттарды башка максаттарга пайдалануу үчүн жыйым 100% төлөнөт.
Бардык жайыт пайдалануучулар, жайытты пайдалануунун жогоруда көрсөтүлгөн режимдерин аткарууга милдеттүү.
Жогорудагы жайыт режимин бузгандар Кыргыз Республикасынын учурдагы мыйзамдарынын негизинде жоопко тартылышат.
Малдары айдоо аянттарына кирген жаныбарлардын ээлерине төмөнкүдөй жаза чаралар колдонулат:
Кара-Бургон а/о калкынын саны- 3324 киши.
Тутундун саны- 568.
Аялдар 1615,Эркектер 1709
Кара-Бургон,Ак-Чий Жаны-Тилек Ак-Чий айылдарынан тура Жалпы жайыт аянты 66680 га
|
Бөлүм I. Малдардын инвентаризациясы жана жем талаптары |
|
|
Кара-Бургон АА 3324 кожолук бар. Баардык кожолукта мал бар жана ар биринде ар кандай санда мал башы кармалат. Бир кожолукта эң көп саны 580 қой, 20 жылқы, 30 уйбар, орто эсеп менен 350 қой, 15 жылқы, 20 уй. Жалпы калктын көпчүлүгү кой, эчки багышат.Жайыт акысы Уй,Жылкылар 100 сом,кой,эчки 20 сомдон төлөнөт, Тургундардын негизги кирешеси, айдоо аянттарын иштетип жана мал чарбасынан..
Эсептөө боюнча 1.01.2026. ж 7450 ШМБ бар.
2025 жылга Жалкарата жылқы -2173 баш, уй-2420 баш,-13264 майда жандык. Баардык малдын ичинен 7450 ШМБ жайытка чыгып, 250 ШМБ жакынкы жайытта жайлашат.
Таблица 1.Жайыт пайдалануучулар бирикмесиндеги малдын саны тууралуу маалымат
|
|
Малдын түрү |
Малдын саны |
Шарттуу Малдын Башы (ШМБ) |
Мунун ичинен |
|||
|
Жайытка чыга турганы, баш |
ШМБ |
Жакынкы жайытка Чыккан, баш |
ШМБ |
||||
|
1 |
Ири мүйүздүү мал |
2420 |
2420 |
2000 |
2000 |
420 |
420 |
|
2 |
Ири мүйүздүү жаш мал |
445 |
64 |
30 |
21 |
20 |
14 |
|
3 |
Жылкы |
2173 |
2173 |
2000 |
2000 |
173 |
173 |
|
4 |
Тай |
600 |
85.7 |
600 |
85.7 |
30 |
|
|
5 |
Кой/эчки |
13294 |
265.8 |
12800 |
2560 |
494 |
98.8 |
|
6 |
Топоз |
|
|
|
|
|
|
Малдын тоютка болгон муктаждыгы
Малды кармоодо азыгыменен камсыздандыруу учун, 6 329 484 кг кургак зат керек (Таблица 2).
Таблица 2.Малдын жалпы тоютка болгон муктаждыгы
|
Малдын түрү |
Малдын саны |
Тирүүлөй Салмагы, кг |
1 баш 1 суткада жей Турган тоюттун көлөмү, кг кургак зат менен ( тирүүлөй салмагынын 2,5%) |
Баардык мал 1 суткада жейт, кг кургак зат менен |
Баардык мал 1 жылда жейт, кг кургак зат |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
|
Ири мүйүздүү мал |
2420 |
300 |
7.5 |
18150 |
83654318 |
|
Ири мүйүздүү жаш мал |
445 |
75 |
1,88 |
836.6 |
657505923 |
|
Жылкы |
2173 |
360 |
9 |
3240 |
1166400 |
|
Тай |
30 |
75 |
1,88 |
56,4 |
1566304 |
|
Кой/эчки |
13294 |
60 |
1,5 |
10141,5 |
7311880 |
|
Баары |
|
х |
х |
|
751204825 |
Жылдын көпчүлүк убакытын малдар жайыттарда болгондугун эске алсак, муктаждыгы жемге түрлүү болот.
Сезондор боюнча малдын жайыттан ала турган тоютка болгон муктаждыгы
Малдардын сезонго карата жайылышын эске алсак. Малдын тоютка болгон муктаждыгы сезонго карата төмөндөгүдөй бөлүштүрүлүнөт (Таблица 3).
Таблица 3.Малдын жайыттан ала турган тоютка муктаждыгы.
|
Сезон |
Жайытка чыга турган малдын саны, ШМБ |
1 ШМБ 1 суткада жейт, кг КЗ |
Баардык мал 1 суткада жейт, кг КЗ |
Мал жайыла турган күндүн саны |
Сезондо баардык мал жей турган тоюттун көлөмү, кг КЗ |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
|
жаз |
7450 |
7.5 |
17647.5 |
90 |
1 588275 |
|
Жай |
2298 |
7.5 |
17235 |
120 |
2 068 200 |
|
Күз |
2298 |
7.5 |
17235 |
60 |
1 034 100 |
|
Кыш |
2000 |
7.5 |
15000 |
95 |
1 425 000 |
|
Баары |
|
|
|
365 |
|
Малдын кышка даярдалган тоютка болгон муктаждыгы
Муктаждыкты жалпы тоютка болгон муктаждыктан жайыттан ала турган тоюттун көлөмүн кемитип салуу жолу менен аныктасак же болбосо тоют пайдалануу нормасы менен аныктап чыксак да болот
Таблица 4. Малдын кышка даярдалган тоютка болгон муктаждыгы.
|
Малдын туру |
Кышка даярдалган тоютту жей турган малдын саны |
1 МБ 1 күндө жейт, кг КЗ |
Баардык мал 1 күндө жейт, кг КЗ |
Кышка даярдалган тоют менен багыла турган күндүн саны |
Керектүү тоюттун саны, кг КЗ |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
|
Ири мүйүздүү мал |
2420 |
7.5 |
3750 |
120 |
24200000 |
|
жылкы |
2173 |
7,5 |
3247.5 |
120 |
1389700 |
|
Кой/эчки |
13294 |
7,5 |
52500 |
120 |
12084900 |
Мал чарбасын өнүктүрүүдөгү бирден-бир маселе жараткан бул тоют камдоо маселеси. Тоюттар энергетикалык баалуулугу боюнча –Көлөмдүү жана –Концентраттуу болуп экиге бөлүнөт.
Келип чыгуусу боюнча:
1. Өсүмдүк-жашыл тоюттар (жайыт чөбү, жашыл чөп);
|
Тоюттун түрлөрү |
Малдын башы |
Биржылдатоюткаболгонмуктаждыгынынкөлөмү / тонна |
||||||||||||
|
Жайыт чөбү (5кг) |
Эспарцет чөбү (5кг) |
Саман (1кг) |
Арпа (0,7кг) |
Чыктуу тоют жана тоют жашылчалары (0,5кг) |
Башка (0,3кг) |
|||||||||
|
көлөмү |
Мөөнөтү (ай) |
көлөмү |
мөөнөтү |
Көлөмү |
мөөнөтү |
Көлөмү |
мөөнөтү |
көлөмү |
мөөнөтү |
көлөмү |
Мөөнөтү |
|||
|
Уй баласы
|
Букалар |
120 |
100 |
5 |
100 |
5 |
80 |
4 |
175 |
4 |
|
|
|
|
|
Саан уйлар |
1500 |
3000 |
5 |
3000 |
5 |
2400 |
4 |
336 |
5 |
|
|
|
|
|
|
Торпок (2жашка чейинкилер) |
200 |
1000 |
5 |
1500 |
5 |
360 |
4 |
140 |
4 |
|
|
|
|
|
|
Топоз |
15 |
165 |
11 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Жылкы |
2173 |
3897 |
9 |
1299 |
3 |
1299 |
3 |
245 |
3 |
|
|
|
|
|
|
Кой баласы: |
Тубар кой |
6189 |
30945 |
5 |
30945 |
5 |
12378 |
2 |
1925 |
4 |
|
|
|
|
|
Кочкор-лор |
300 |
250 |
5 |
250 |
5 |
150 |
3 |
52,5 |
2 |
|
|
|
|
|
|
Эчки |
13294 |
3805 |
5 |
3805 |
5 |
1522 |
2 |
266,35 |
4 |
|
|
|
|
|
|
Башка: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Бардыгы: |
23791 |
41112 |
|
38349 |
|
16989 |
|
297155 |
|
|
|
|
|
|
Кесек тоюттар (Чөп, саман, Топон, Бутак, дарак өсүмдүгү); - Чыктуу тоют (, тамырлуу тоют, мөмөлүү тоют бакча ж.б. чыктуу сыгындылар).
- тамак-аш калдыктары;
- микробиологиялык синтестин тоюту;
- Синтетикалык азоттук кошумча
- минералдык жана азоттук кошумча
- минералдык жана витаминдик кошумча аралаш тоют.
Тоюттун сапатына таасир этүүчү факторлор. Тоюттун аш бөлүмдүүлүгү өсүмдүктөрүнүн өсүү мезгилине жараша болот. Кесек тоют көпкө сакталса аш бөлүмдүүлүгү азаят (сапаты төмөндөйт).
Энергиялуу тоюттары- бул көбунчө углеводдор (кант, крахмал, целлюлоза) жана майлары бар тоюттар болот бул энергия мал жашоосуна (журөктүн иштешине, кыймылына, дем алуусуна ж.б.) жана сүт, эт, жүн өндүрүүгө керектелет.
Белоктуу тоюттар- бул белокко бай тоюттар. Белок дененин негизги заттарын куруучу материал. Эт жана сүт өндүрүш үчүн малга көптөгөн белок керек, андан тышкары белок мүйүз, тери жан жүндүн өсүшүнө абдан керек.
Таблица 6.Тоют базасы
|
№ |
Тоют түрлөрү |
Аянт /га |
Орточо түшүмдүүлүгү. Кургак түрүндө кг/га |
Жалпы түшүмдүүлүгү |
Малдын муктаждыгынын көлөмү/тонна |
Баланс+/- |
|
|
Табигый чөп |
156 |
1000 |
156000 |
156 |
+ |
|
|
Эспарцет (беде) |
850 |
850 |
595000 |
595 |
+ |
|
|
Арпа |
192 |
2000 |
384000 |
384 |
+ |
|
|
Саман |
192 |
2000 |
384000 |
384 |
+ |
|
|
Чыктуу тоют жана тоют жашылчалары |
0 |
0 |
0 |
|
- |
|
|
Башка (Буудай) |
88 |
2000 |
176000 |
176 |
- |
|
|
Баары: |
|
|
1695500 |
1695т |
|
Таблица 7. Кышкы тоютту жыйноо жана сактоо ыкмалары:
|
№ |
Тоют түрлорү |
Биринчи түшүм |
Жалпы түшүм/ тонна |
|||||||
|
Себүү убагы |
Жыйноо убактысы |
Чабуу ыкмасы/ % |
Жыйноо ыкмасы/ % |
Сактоо ыкмасы |
Алынган тоюттун көлөмү, тонна |
|||||
|
Кол менен |
Техника менен |
Пресст |
Чөмөлө |
|||||||
|
|
Табигый чөп |
|
Ав |
100 |
0 |
0 |
100 |
Ачык |
|
15600 |
|
|
Беде (Эспарцет) |
апрель |
Июль |
10 |
90 |
90 |
10 |
Ачык |
|
595000 |
|
|
Эспарцет (биринчи түшүм) |
|
сентябрь |
0 |
100 |
80 |
20 |
ачык |
||
|
|
Арпа |
апрель |
сентябрь |
0 |
100 |
0 |
100 |
жабык |
|
384000 |
|
|
Тоют жашылчалары |
Май |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
|
|
|
|
Башка (буудай) |
Апрель-май |
сентябрь |
0 |
100 |
0 |
100 |
жабык |
|
176000 |
Кышкы тоюттандыруунун негизги көйгөйлөр.
Таблица8.
|
№ |
Малды кышкы тоюттандыруудагы негизги проблемалар |
Проблеманын келип чыгышынын себептери |
Проблеманын кесепеттери |
Проблеманын реалдуу чечүүжолдору |
|
|
Өз күчү менен |
Сырткы жардамдын негизинде |
||||
|
|
Түшүмдүүлүктүн аздыгы |
Урөөн чарбанын жоктугу. Жер семирткичтердин жоктугу |
Малдын арыктыгы. Ден соолугунун начарлашы |
Талааларга эрежеси менен кык себүү |
Окууларды өтуу, сапаттуу үрөндөрдү арзан баада берүү |
|
|
Чыктуу тоюттун жоктугу |
ЧТ көл бурбагандыгы |
Малдын арыктыгы. Продукциянын аз берүүсү |
Ар булактан билим алып үйрөнүү |
Окууларды окуу |
|
|
Чөптүн эндей чогултушу |
Сапатын жоготот жана ысырапка алып келет |
Малдын арыктыгы |
Чакан чөп майдалатуу аппараттарды колдонуу |
Техникаларга лизинге берүү |
|
|
|
|
|
|
|
2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ
2.1. ЖАЙЫТ РЕСУРСТАРЫНЫН ЖАЛПЫ МҮНӨЗДӨМӨСҮ (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)
Айыл аймагынын жайыт жерлеринин жалпы аянты - 66576,86 гектарды түзөт.
Кара-Бүргөн АА мал жаюунун колдонуудагы системасы жайыттарды башкарууда 53 участкаларын же 42 зонасын камтыйт. Ошондой эле, мал түшүм жыйналгандан кийин айдоо аянттарында, көп жылдык бактарда (жайыттан башка жерлер) багылат. Ар бир жайыт участогунда талаа жана шалбаа жайыттары бар. Пайдалануу мезгили боюнча жайыттар жазгы-күзгү, жайкы, жазгы-күзгү, кышкы болуп бөлүнөт.
Жайыт ресурстарын мүнөздөөгө жайыттардын ОсОО Атлас Плюс, ОсОО Гис Про, Консультация жана инновациялык окуутуу борборлору тарабынан 2021-жылы жасалган электрондук карталары колдонулду. Пландагы эсептөөлөр жамааттык карталоону түзүү учурунда алынган маалыматтарга ылайык жүргүзүлөт.
Кара-Бүргөн айыл аймагында пайдаланылбаган жайыттар жок.
4-таблица. Жайыт участоктору тууралуу маалымат
|
№ |
Жайыт участогу |
Пайдалануу мезгили |
Жайыт, га |
Жалпы жайыт аянттары, га |
||
|
Жалпы аянты |
Анын ичинен |
|||||
|
Пайдаланыл баганы |
Пайдаланыл ганы |
|||||
|
1 |
Чап |
жаз-күз |
1159,58 |
|
1159,58 |
1159,58 |
|
2 |
Бош бешик |
кыш-жаз-күз |
1866,31 |
|
1866,31 |
1866,31 |
|
3 |
Ак-Кайың |
кыш-жаз-күз |
3299,67 |
|
3299,67 |
3299,67 |
|
4 |
Кара-Талаа |
кыш-жаз-күз |
704,82 |
|
704,82 |
704,82 |
|
5 |
Ала-Байтал |
кыш-жаз-күз |
596,88 |
|
596,88 |
596,88 |
|
6 |
Терең-Коо |
кыш-жаз-күз |
158,52 |
|
158,52 |
158,52 |
|
7 |
кайырма |
кыш-жаз-күз |
1047,42 |
|
1047,42 |
1047,42 |
|
8 |
Майстан |
кыш-жаз-күз |
1177,56 |
|
1177,56 |
1177,56 |
|
9 |
Сары-Бел |
жай |
2226,11 |
|
2226,11 |
2226,11 |
|
10 |
Баба-Чал |
жай |
555,93 |
|
555,93 |
555,93 |
|
11 |
Шоронун тааласы |
жай |
196,34 |
|
196,34 |
196,34 |
|
12 |
Ала Сагызган |
жай |
1015,08 |
|
1015,08 |
1015,08 |
|
13 |
Туура суу |
жай |
567,98 |
|
567,98 |
567,98 |
|
14 |
Кызыл Бел |
жай |
720,49 |
|
720,49 |
720,49 |
|
15 |
Турук |
жай |
89,65 |
|
89,65 |
89,65 |
|
16 |
УДП Арпа |
жай |
6663,14 |
|
6663,14 |
6663,14 |
|
17 |
Ак-Шыйрак |
жай |
4415,76 |
|
4415,76 |
4415,76 |
|
18 |
Чекендинин тааласы |
жаз-күз |
395,6 |
|
395,6 |
395,6 |
|
19 |
Туюк суу |
жаз-күз |
718,77 |
|
718,77 |
718,77 |
|
20 |
Сары Булак |
жаз-күз |
759,9 |
|
759,9 |
759,9 |
|
21 |
Мазар |
жаз-күз |
163,51 |
|
163,51 |
163,51 |
|
22 |
Көк көл |
жаз-күз |
622,21 |
|
622,21 |
622,21 |
|
23 |
Кара-Талаа |
жаз-күз |
1126,75 |
|
1126,75 |
1126,75 |
|
24 |
Төлө-Сарай |
жаз-күз |
166,71 |
|
166,71 |
166,71 |
|
25 |
Кара-Кокту |
жаз-күз |
167,76 |
|
167,76 |
167,76 |
|
26 |
Чап |
жаз-күз |
314,47 |
|
314,47 |
314,47 |
|
27 |
Ажы Сарай |
жаз-күз |
155,13 |
|
155,13 |
155,13 |
|
28 |
Ак-Сарай |
жаз-күз |
109 |
|
109 |
109 |
|
29 |
Бошке |
жаз-күз |
1750,16 |
|
1750,16 |
1750,16 |
|
30 |
Ача-Дөбө |
жаз-күз |
587,16 |
|
587,16 |
587,16 |
|
31 |
Таш-Кыя |
жаз-күз |
365,1 |
|
365,1 |
365,1 |
|
32 |
Кара-Бүргөн |
жаз-күз |
266,91 |
|
266,91 |
266,91 |
|
33 |
Көтөрмө |
жаз-күз |
231,45 |
|
231,45 |
231,45 |
|
34 |
Кара-Дөбө |
жаз-күз |
2086,51 |
|
2086,51 |
2086,51 |
|
35 |
Чоң-Көк Колот |
жаз-күз |
19,96 |
|
19,96 |
19,96 |
|
36 |
Кирпич |
жаз-күз |
230,6 |
|
230,6 |
230,6 |
|
37 |
Кароол-Таш |
жаз-күз |
170,85 |
|
170,85 |
170,85 |
|
38 |
Жабыр |
жаз-күз |
216,14 |
|
216,14 |
216,14 |
|
39 |
Көл-Саз |
жаз-күз |
638,91 |
|
638,91 |
638,91 |
|
40 |
Кайракы |
жаз-күз |
4272,29 |
|
4272,29 |
4272,29 |
|
41 |
Ой талаа |
жай |
2745,28 |
|
2745,28 |
2745,28 |
|
42 |
Кош-Аң |
жай |
1400,2 |
|
1400,2 |
1400,2 |
|
43 |
Айгыр -Булак |
жай |
1038,76 |
|
1038,76 |
1038,76 |
|
44 |
Жайыл Булак |
жай |
982,43 |
|
982,43 |
982,43 |
|
45 |
Көк-Жар |
жай |
1304,82 |
|
1304,82 |
1304,82 |
|
46 |
Жаан-Чункур |
жай |
1839,67 |
|
1839,67 |
1839,67 |
|
47 |
Кашка-Суу |
жай |
2608,22 |
|
2608,22 |
2608,22 |
|
48 |
Кара-Тоо |
жай |
1268,75 |
|
1268,75 |
1268,75 |
|
49 |
Уй-Булак |
жай |
2059,64 |
|
2059,64 |
2059,64 |
|
50 |
Уулча Булак |
жай |
4911,76 |
|
4911,76 |
4911,76 |
|
51 |
Жаман-Дабан |
жай |
1528,53 |
|
1528,53 |
1528,53 |
|
52 |
Арча |
жай |
2623,18 |
|
2623,18 |
2623,18 |
|
53 |
Тегерек |
жай |
268,53 |
|
268,53 |
268,53 |
|
|
Жалпы: |
|
66576,86 |
|
66576,86 |
|
Жайыттардын аймагында жашаган сейрек кездешүүчү, кызыл китепке кирген өсүмдүктөрдүн/жапайы жаныбарлардын түрлөрү тоо теке, аркар, кулжа, элик кездеше2.1. 1. ЖАЙЫТ УЧАСТОКТОРУНУН КАРТАСЫ
Жайыттар жана айыл чарба жерлери, жайыттардан тышкары, мал жаюунун жана аларды күркөлөрдө кармоонун мөөнөттөрү боюнча төмөнгүдөй мезгилдерге бөлүнөт:
5-таблица. Жайыттарды пайдалануу сезону
|
№ |
Сезону |
Мал жаюу мезгили |
Күндөрдүн саны |
Эскертүү |
|
1 |
Жаздоо |
1-апрелден 1-июнга чейин |
76 |
Жаздан кышка чейин мал жайыттарга жана жайыттардан башка айыл чарба жерлерине багылат. Жайыттын жалпы узактыгы 275 күн. |
|
2 |
Жайлоо |
1-июндан 1-октябрга чейин |
107 |
|
|
3 |
Күздөө |
1-октябрдан 1-январга чейин |
92 |
|
|
4 |
Кыштоо |
1-январдан 1-апрелге чейин |
90 |
Малдар кыш мезгилинде 90 күн колдо багылат. |
Мал жаюу мезгили жыл сайын климатка жараша болот. Өткөн жылдагы АӨ тарабынан алынган маалыматтарга ылайык, айыл аймагындагы малдын жалпы саны 18572, жайыттарга 18572 мал чыгат.
2.1.3.МАЛ ЖАЮУ АЯНТТАРЫНЫН ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ
“Арпа” жайлоосу. Арпа жайлоосунун жалпы аянты 6663 гектарды түзөт. Анын ичинен пайдалануудагы жайыт аянты 6663 га. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жай мезгилинде пайдаланышат. Бул жайыттарда мал жаюу сентябрдын аягына чейин уланат. Сентябрь айынын аягында жайыт чөптөрү куурап калат жана суук болуп, кар эрте жаайт. Арпа жайлоосу деңиз деңгээлинен 2700-3000 м бийиктикте жайгашып, абасы таза болгондуктан, чөбүнүн өсүмдүүлүгү жакшы жана сапаты жогору. Абанын тазалыгынан малдын жугуштуу оорулары жокко эсе. Мал суу ичүүчү булактар көп. Айыл аймактагы мал багуучу бадачылардын 80 пайызы Арпа жайлоосуна төмөндөгү участкаларда жайлашат.
|
Жайлоо |
Участкалары |
|
Арпа |
Ача |
|
Кургак Коо |
|
|
Кара-Гөө |
|
|
Үч Арча |
|
|
Арал |
|
|
Үч Таш |
|
|
Ак-Таш |
|
|
Жаман-Даван |
|
|
Теке жайлоо |
|
|
Уй-Булак |
3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ
3.1. ШАРТТУУ МАЛДЫН БАШЫ
АА жыл сайын малдын эсебин алуу жүргүзүлөт. 2026-жылдын 1-январына карата ААда 7 ШБ катталган. Тургундар малдардын бир нече түрүн кармашат. Негизги малдын түрүн уй, жылкы, кой, эчки, жылкы, топоз түзөт. Негизинен жергиликтүү фермерлер жөнөкөй малдын түрүн багышат. Ошондой эле, эт багытындагы кой багышат. Кара-Бүргөн айылында сүт сактоочу танкер иш алып барат. Келечекте сүт азыктарын иштетүүчү ишкананын документтери даярдалып жата жатат. Ак-Чий, Жаңы-Тилек айылдарында саан уйлардын жөнөкөй түрү багылгандыктан, массалык түрдө сүт өткөрүү жокко эсе. Ал эми Кара-Бүргөн айыл аймагында сүт багытындагы асыл тукум уйларды сатып алуу боюнча алгылыктуу иштер башталды. Учурдун талыбына ылайык асыл тукум малдын башын көбөйтүү зарыл. Ал үчүн жасалма уруктандыруу пунктарын ачуу жана атайын ветеринардык адистердин дараметин жогорулатуу талабы турат.
11-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча тоют керектөөсү боюнча статистикалык маалыматтар
|
№ |
Малдын түрү |
саны |
коэффициент |
ШБ |
Күнүмдүк керектөө 7,5 кг/күн |
КЗ күнүмдүк керектөөсү |
|
1 |
Бодо мал |
1862 |
1 |
1862 |
7,5 |
13965 |
|
2 |
Жаш бодо мал |
567 |
0,7 |
396,9 |
7,5 |
2976,75 |
|
3 |
Майда жандык |
13790 |
0,2 |
2758 |
7,5 |
20685 |
|
4 |
Жылкы |
1771 |
1 |
1771 |
7,5 |
13282,5 |
|
5 |
Тай, кулун |
458 |
1 |
458 |
7,5 |
3435 |
|
6 |
Топоз |
86 |
1 |
86 |
7,5 |
645 |
|
7 |
Мамалак (топоз) |
38 |
0,7 |
26,6 |
7,5 |
199,5 |
|
Баары: |
18572 |
|
7358,5 |
|
55188.8 |
|
|
Кургак затты жылдык керектөөсү |
|
|
20143912 |
|||
12-таблица. Малчылар аркылуу жайлоого чыккан малдын жалпы саны (булак - малчылар)
|
№ |
Малчынын аты-жөнү |
Малчынын дареги |
КРС |
МРС |
Жылкы |
Топоз |
Төө |
Эшек |
|
1 |
Секиев Бактыбек |
Кара-Бүргөн а/а |
70 |
450 |
50 |
- |
|
|
|
2 |
Абдраимов Чынгызбек |
Кара-Бүргөн а/а |
55 |
650 |
70 |
10 |
|
|
|
3 |
Исаков Касымбек |
Кара-Бүргөн а/а |
80 |
630 |
50 |
|
|
|
|
4 |
Инабасов Манас |
Кара-Бүргөн а/а |
70 |
540 |
60 |
|
|
|
|
5 |
Ормонов Жанболот |
Кара-Бүргөн а/а |
60 |
470 |
80 |
|
|
|
|
6 |
Топчубеков Жылдызбек |
Кара-Бүргөн а/а |
50 |
600 |
100 |
|
|
|
|
7 |
Топчубеков Кылычбек |
Кара-Бүргөн а/а |
60 |
500 |
60 |
|
|
|
|
8 |
Төлөнбай уулу Илич |
Кара-Бүргөн а/а |
100 |
650 |
66 |
|
|
|
|
9 |
Султантөрөев Көчкөнбай |
Кара-Бүргөн а/а |
80 |
550 |
33 |
|
|
|
|
10 |
Жанузаков Бегаалы |
Кара-Бүргөн а/а |
15 |
580 |
15 |
|
|
|
|
11 |
Жанузаков Нурлан |
Кара-Бүргөн а/а |
20 |
480 |
25 |
|
|
|
|
12 |
Калдашов Суранчы |
Кара-Бүргөн а/а |
90 |
655 |
65 |
|
|
|
|
13 |
Жанузаков Эркинбек |
Кара-Бүргөн а/а |
200 |
560 |
120 |
- |
|
|
|
14 |
Көкөев Эмилбек |
Кара-Бүргөн а/а |
50 |
450 |
100 |
- |
|
|
|
15 |
Шамшыбеков Мурат |
Кара-Бүргөн а/а |
60 |
420 |
80 |
- |
|
|
|
16 |
Тиленбаев Марс |
Кара-Бүргөн а/а |
60 |
600 |
50 |
- |
|
|
|
17 |
Малаев Турсунбай |
Кара-Бүргөн а/а |
50 |
480 |
20 |
- |
|
|
|
18 |
Исмаилов Кенжебек |
Кара-Бүргөн а/а |
60 |
489 |
20 |
- |
|
|
|
19 |
Байжарыков Кылыч |
Кара-Бүргөн а/а |
45 |
480 |
36 |
- |
|
|
|
20 |
Беккелдиев Улан |
Кара-Бүргөн а/а |
80 |
456 |
70 |
114 |
|
|
|
21 |
Беккелдиев Мирлан |
Кара-Бүргөн а/а |
80 |
411 |
56 |
- |
|
|
|
22 |
Жаныбек уулу Эмиш |
Кара-Бүргөн а/а |
33 |
456 |
50 |
- |
|
|
|
23 |
Болотбек уулу К |
Кара-Бүргөн а/а |
45 |
430 |
20 |
- |
|
|
3.2.5. ЖЫЛГА БОЛЖОЛДОНГОН ШАРТТУУ МАЛДЫН САНЫ ЖАНА ТОЮТКА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨ
2020-2024-жылдарга малдардын ар кандай түрлөрүнүн өсүү темпинин негизинде малдардын санынын өсүү болжолуна талдоо көрсөткөндөй, орточо жылдык өсүш 12% экендигин көрсөттү. 2026-жылга карата 12% түзсө, 11953.5 ШБ, күнүмдүк керектөөсү 89651.25 кг кургак затты талап кылат. Бир жылдык керектөөсү 32722706
13-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча малдын тоют керектөөсү
|
№ |
Мал дын түрү |
Малдын түрү боюнча жылдык орточо өсүү маалыматтары
|
Жылдык орточо өсүү +\- |
Малдын түрү боюнча жылдык орточо өсүү маалыматтары
|
||||||||
|
|
|
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
2024 |
2025 |
2026 |
2027 |
2028 |
2029 |
|
|
1 |
Бодо мал |
986 |
1205 |
1424 |
1643 |
1862 |
219 |
2081 |
2300 |
2519 |
2738 |
2957 |
|
2 |
Жаш бодо мал (1 жашка чейин) |
308,9 |
330,9 |
352,9 |
374,9 |
396,9 |
22 |
418,9 |
440,9 |
462,9 |
484,9 |
506,9 |
|
3 |
Майда жандык |
1714 |
1975 |
2236 |
2497 |
2758 |
261 |
3019 |
3280 |
3541 |
3802 |
4063 |
|
4 |
Жылкы |
383 |
730 |
1077 |
1424 |
1771 |
347 |
2118 |
2465 |
2812 |
3159 |
3506 |
|
5 |
Кулун, тай |
234 |
290 |
346 |
402 |
458 |
56 |
514 |
570 |
626 |
682 |
738 |
|
6 |
Топоз |
46 |
56 |
66 |
76 |
86 |
10 |
96 |
106 |
116 |
126 |
136 |
|
7 |
Мамалак (топоз) |
10,6 |
14,6 |
18,6 |
22,6 |
26,6 |
4 |
30,6 |
34,6 |
38,6 |
42,6 |
46,6 |
|
Жалпы ШБ: |
3682,5 |
4601,5 |
5520,5 |
6439,5 |
7358,5 |
12% өсүү |
8277,5 |
9196,5 |
10115,5 |
11034,5 |
11953,5 |
|
3.3. СЕЗОНГО ЖАРАША ЖАЙЫТТАРДА ЖАНА ЖАЙЫТТАРДАН БАШКА ЖЕРЛЕРДЕ ТОЮТТУН КӨЛӨМҮ
13-таблица. Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү
|
Сезон |
Жалпы аянты |
жайыттарда |
Жайыттардан башка жерлерде |
Бардык дүң жыйым КЗ/кг |
||||
|
Аянты, га |
Түшүмдүү-лүгү КЗ кг/га |
Дүң жыйым, кг |
Аянты, га |
Түшүмдүү-лүгү КЗ кг/га |
Дүң жыйым, кг |
|||
|
Жаз, күз |
12606.14 |
12423,14 |
327 |
4062366.8 |
183 |
250 |
45750 |
4108116.8 |
|
Жай |
45302,54 |
45302,54 |
304 |
13771972.2 |
|
|
|
13771972.2 |
|
Жаз, күз, кыш |
9035.18 |
8851,18 |
377 |
3336894.9 |
184 |
250 |
46000 |
3382894.9 |
|
Баары |
66576,86 |
66576,86 |
1008 |
21171233.9 |
367 |
500 |
91750 |
21262983.9 |
Ар бир жайыттын орточо түшүмдүүлүгү (жайыттарда жана жайыт участокторунан башка жерлерде тоюттун болушун сезон боюнча эсептөөдө жана талдоодо) жеткиликтүү тоютту баалоо жана аныктоо үчүн, ар бир чарчы метриндеги кургак зат таразага тартылат. Жайыттарда мал жаюунун жол берилген ченемдери орто эсеп менен 50-60% түзөт.
3.4. ДАЯРДАЛУУЧУ ТОЮТТУН КӨЛӨМҮ
Даярдалган тоюттун түшүмү 2024-жылдын статистикалык маалыматынын алынды.
14-таблица. Даярдалган тоют
|
№ |
Тоюттун түрү |
Айдоо жерлеринин аянты,га |
Түшүмдүүлүк, кг/га |
Дүң жыйым, кг |
|
1 |
Көп жылдык тоют |
2591 |
3600 |
9327600 |
|
2 |
Саман (арпа) |
531 |
700 |
371 700 |
|
3 |
Саман (буудай) |
187 |
900 |
168 300 |
|
Бардыгы: |
3309 |
27510 |
9867600 |
|
3.5. ТОЮТ БАЛАНСЫ
Малдын даярдалуучу жана жайыт тоютуна болгон муктаждыгы
15-таблица. Малдын жайытка жана даярдалган тоютка болгон муктаждыгы (КЗ), КГ
|
Тоюттун түрү |
Малдын башыны керектөөсү кг (кармоо мезгили *7,5 кг) |
Колдо бар Тоют кг |
Айырмасы кг
|
|
Жайыт тоюту |
6990670 |
21262983.9 |
14272313.9 |
|
Даярдалган тоют |
8278320 |
9867600 |
1589280 |
Тоютка болгон муктаждыкты аныктап, жыл жана сезон боюнча тоют балансын аныктоо зарыл, бул маалыматтарды 15-таблицадан көрүүгө болот.
Жайыттардын түшүмдүүлүгүн жана малдын тоютка болгон муктаждыгын талдоо, айыл аймагында жазгы жана жазгы жайыт тоюттары менен жетишсиз камсыз болгондугун көрсөттү. Малды жайлоодо тоют менен камсыз кылуу үчүн зарыл болгон өлчөмдөгү тоют даярдалат. Айыл аймагынын ар бир жашоочусуна жер үлүштөрү түрүндөгү айдоо жерлери мал багуу үчүн жетиштүү көлөмдө бөлүнгөн.
3.6. МАЛДЫН АСЫЛДУУЛУГУН ЖОГОРУЛАТУУ
Кара-Бүргөн айыл аймагында малдын асылдуулугун жакшыртуу боюнча иштер жүргүзүлгөн жок. Эл талап кылган жок. Экинчиден сапаттуу уруктун жоктугу, азоттун жетишсиздиги.
16-таблица. Малдарды жасалма жол менен уруктандыруу
|
АА аталышы |
Асыл тукум мал 01.01.24г., (уйлардын саны) |
Жасалма уруктандыруу пункту, шт
|
Уруктанган малдар, (баш) |
Бодо малдын үрөндүк материалы |
||
|
ачылган |
иштеп жатат |
уруктанган |
тукум |
|||
|
Кара-Бүргөн |
130 |
2017 |
Уруктандыруу шаймандары жок |
-уруктандырууга керектелүүчү атайын шаймандар жок |
- |
- |
Арпа жайлоосунун картасы
2.1.4.ЖАЙЫТТАРДЫН ТҮШҮМДҮҮЛҮГҮ, СЫЙЫМДУУЛУГУ ЖАНА АЛАРДЫН АБАЛЫ
|
Мезгили |
Аянты |
түшүмдүүлүгү |
Сыйымдуулугу |
||
|
Такталганга чейин |
Такталгандан кийин |
оптималдуу |
факт |
||
|
Жаздоо-күздөө |
12647,26 |
12423,14 |
327 |
4417 |
3083 |
|
Жайлоо |
45407.69 |
45302.54 |
304 |
12080 |
13300 |
|
Жаздоо-күздөө-кыштоо |
9182.19 |
8851.18 |
377 |
1829 |
2650 |
|
Жалпы: |
67237,14 |
66576,86 |
1008 |
18326 |
19033 |
ЖАЗДОО-КҮЗДӨӨ ЖАЙЫТТАРЫНДА 2983 ГА ЖЕРИ ОРТО АБАЛДА
АЛ ЭМИ 100 ГА ОРТОДОН ТӨМӨН АБАЛДА
ЖАЙЛОО ЖАЙЫТТАРЫНДА 2400 ГА ЖЕР ЖАКШЫ АБАЛДА
7650 ГА ОРТО, 3250 ГА ОРТОДОН ТӨМӨН АБАЛДА
ЖАЗДОО-КҮЗДӨӨ-КЫШТОО 1350 ГА ОРТО, 1300 ГА
ОРТОДОН ТӨМӨН АБАЛДА.
2.1.5. УЧАСТОКТОРДУН АБАЛЫ
|
Участок |
Абалы |
Эскертүү |
|
Чап |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
Бош бешик |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
Ак-Кайың |
орто |
талап кылынбайт, купка бар |
|
Кара-Талаа |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
Ала-Байтал |
начар |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
Терең-Коо |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
кайырма |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек, мал суу ичүүчү жай бар |
|
Майстан |
начар |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
Сары-Бел |
орто |
2023-жылы 100 га чөп үрөн себилген |
|
Баба-Чал |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
шоронун тааласы |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек, көпүрөнү оңдоо талап кылынат |
|
Ала Сагызган |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Туура суу |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Кызыл Бел |
орто |
Жайыт үрөнүн себүү керек |
|
Турук |
орто |
Турук көмүр кени бар |
|
УДП Арпа |
жакшы |
Жолун ондоо, көпүрө салуу, суу чыгаруу талап кылынат |
|
Ак-Шыйрак |
жакшы |
Жолун ондоо, көпүрө салуу, суу чыгаруу талап кылынат |
|
Чекендинин тааласы |
орто |
Жолун ондоо керек |
|
Туюк суу |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Сары Булак |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Мазар |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Көк көл |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Кара-Талаа |
ортодон төмөн |
суу чыгаруу керек |
|
Төлө-Сарай |
орто |
жолун оңдоо керек |
|
кара-Кокту |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Чап |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Ажы Сарай |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Ак-Сарай |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Бошке |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Ача-Дөбө |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Таш-Кыя |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Кара-Бүргөн |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Көтөрмө |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Кара-Дөбө |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Чоң-көк колот |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Кирпич |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Кароол-Таш |
орто |
суу чыгаруу керек |
|
Жабыр |
орто |
талап кылынбайт |
|
Көл-Саз |
начар |
суу чыгаруу керек |
|
Кайракы |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош кернек |
|
Ой талаа |
ортодон төмөн |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Кош-Аң |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Айгыр -Булак |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Жайыл Булак |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Көк-Жар |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Жаан-Чункур |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Кашка-Суу |
орто |
жол оңдош керек |
|
Кара-Тоо |
орто |
жол оңдош кернек |
|
Уй-Булак |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Уулча булак |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Жаман-Дабан |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
|
Арча |
орто |
Канааттандыраарлык |
|
Тегерек |
орто |
суу чыгаруу керек, жол оңдош керек |
2.1.6. ЖАЙЫТ ИНФРАСТРУКТУРАСЫНЫН ОБЬЕКТТЕРИ ЖАНА АНЫН АБАЛЫ
Айыл өкмөт тарабынан түзүлгөн жумушчу топ, айыл аймагындагы инфраструктуранын абалына талдоо жүргүзгөн. А/Анын аймагында 1 ветеринардык дарыкана, 2 жуут пункту, 2 Беккари чуңкуру жайгашкан. Бул объектилер жакшы абалда жана жигердүү иштеп жатат. А/Ада жайытка баруучу 340 км жол бар, анын 290 км начар абалда. 7 көпүрө болсо анын ичинен бирөө жараксыз абалда. 3 сугат пункттарынын ичинен бирөөнү оңдоо же калыбына келтирүүнү талап кылат.
7-таблица. Жайыт инфраструктурасынын абалына талдоо
|
Участок |
Беккари чункуру |
көпүрө |
Веринардык пункт |
Мал суу ичүүчү жай |
Жуут пункт |
|
Кара-Талаа |
Куруу керек |
|
|
|
|
|
Беш катмар |
Куруу керек |
|
|
|
|
|
Арпа жайлоосу Ача суусу |
|
Бар |
|
|
|
|
Арпа жайлоосу Арал суусу |
|
Бар |
|
|
|
|
Сары -Бел |
|
Бар |
|
|
|
|
Арпа жайлоосу Кара-Гөө участогу |
|
Куруу керек |
|
|
|
|
Арпа жайлоосу Үч Арча уч |
|
Куруу керек |
|
|
|
|
Арпа жайлоосу уч. Арал |
|
Куруу керек |
|
|
|
|
Жылуу суу участкасы |
|
Куруу керек |
|
|
|
|
Кара-Бүргөн айылы |
|
|
Бар |
|
|
|
Ак-Чий |
|
|
Куруу керек |
|
|
|
Жаңы-Тилек |
|
|
Куруу керек |
|
|
|
Үч-дөбө уч |
|
|
|
Бар |
|
|
Бактыгул уч |
|
|
|
Бар |
|
|
Сары-Бел уч |
|
|
|
Куруу керек |
|
|
Үч-Дөбө уч |
|
|
|
Оңдоо керек |
|
|
Жан-Чукур уч |
|
|
|
Куруу керек |
|
|
Кең- Коо 1 уч |
|
|
|
Куруу керек |
|
|
Кең- Коо 2 уч |
|
|
|
Куруу керек |
|
|
Арпа жайлоосу Кургак Гоо участкасы |
|
|
|
Куруу керек |
|
|
Кара-Бүргөн Кубат- Коргон участка |
|
|
|
|
Бар, ремонт талап кылат |
|
Ак-Чий Ак-Көкүл участкасы |
|
|
|
|
Бар, ремонт талап кылат |
Ак-Кайың учаткасы туризм тармагын өнүктүрүүгө ыңгайлашкан. Дарбаза участкасында Жылуу Суу дарылануучу суусу бар. Азыркы кезде көпүрөсүнүн абалы начар болуп, барууга кыйынчылык жаратат. Арпа жайлоосунда анчылык жүргүзүлөт. Сейрек кездешүүчү аркар, кулжа, элик, тоо теке, аю бар. Андан сыркары карышкыр, түлкү, коен, суур, кашкулак жана башка жаныбарлар кездешет.
2.1.7. КЛИМАТТЫН ӨЗГӨРҮШҮНӨ ЫНГАЙЛАШУУНУ ЭСКЕ АЛУУ МЕНЕН ЖАЙЫТТАРДЫН АБАЛЫНА БАА БЕРҮҮНҮ ТАЛДОО
Акыркы жылдары Кара-Бүргөн айыл аймагынын аймагында аба ырайынын өзгөрүүсү байкалууда: 2025-жыл кургакчыл болуп, жайы жаан-чачынсыз болуп, жогорку температура болгон. Жайыттарда чөптөр күйүп, кээ бир булактар кургап калган, мунун баары малдын продуктуулугуна терс таасирин тийгизген. 2026-жылы жаз-жай айларында жаан-чачындын көп болушу жайыттардын өсүмдүктөрүнө жакшы таасирин тийгизген. Бирок, ошол эле учурда, малды жайкы жайыттарга өз убагында чыгарууда кыйынчылыктар болгон. Катуу жамгырдан, селден дарыялардан өтүүдөгү кыйынчылыктар жаралды.
Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматы боюнча, айыл аймагында сел жүрүү коркунучу бар. Мисалы: Майстан, Жан Чукур жайыт аймактары.
Бул участоктордо жайыттарды пайдалануунун планын түзүүдө, Кыргызгидромет тарабынан иштелип чыккан аба ырайынын божомолун жана алдын ала эскертүү системасынын маалыматтарын колдонуудабыз.
Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу боюнча төмөндөгү иштер аткарылат: